Denodd rigiau prawf tanddwr oddi ar arfordir Sir Benfro 76 math o fywyd morol, gan gynnwys gwlithod y môr a chrancod porslen. Bellach mae Barti Rum, cynhyrchydd diodydd lleol, yn ariannu rhagor o ymchwil gyda fferm gwymon a physgod cregyn Câr-y-Môr i weld a all y cynefinoedd hyn bara.
Mae’r prosiect, o’r enw Barti & The Big Blue, yn ymchwilio i weld a all strwythurau tanddwr syml ddarparu cynefinoedd parhaol yn hytrach na mannau dros dro i fywyd morol ymgartrefu.
Bydd y cam nesaf yn ymchwilio i ba mor hir y mae’r cynefinoedd yn para, beth sy’n digwydd wrth i’w deunyddiau naturiol ddadelfennu ac a ellir trosglwyddo tyfiant morol yn llwyddiannus. Bydd ymchwilwyr hefyd yn ymchwilio i beth sy’n digwydd i’r biomas pan fydd y strwythurau’n cyrraedd diwedd eu hoes ddefnyddiol.
O raffau pysgota i ymchwil forol
Dechreuodd y syniad yn 2020, pan sylwodd Danny Curtis, pysgotwr o Sir Benfro, ar dyfiant sylweddol o wymon ar raffau ei gewyll cimychiaid. Roedd angen tynnu’r gwymon, ond cododd y darganfyddiad y posibilrwydd y gallai’r rhaffau ddarparu cynefin defnyddiol i organebau morol.
Dechreuodd Jonathan Williams, sylfaenydd Barti, arbrofi â’r syniad cyn cynnwys Prifysgol Abertawe, Pembrokeshire Coastal Forum, MEECE/ORE Catapult a’r biolegydd morol Jon Moore.
Ym mis Chwefror 2023, gosodwyd 12 rig arbrofol, pob un yn mesur 15 metr, ar safle profi META Dale Roads yn Sir Benfro.
Ymsefydlodd bywyd morol ar y strwythurau, gan arwain at ymchwil bellach i weld a ellid creu a chynnal cynefinoedd tebyg yn fwriadol.
Bwriad y cam diweddaraf yw dysgu mwy am wydnwch a pherfformiad y dull. Mae’r darganfyddiad cychwynnol yn addawol, ond nid yw nifer y rhywogaethau a welwyd ynddo’i hun yn dangos bod y strwythurau wedi adfer ecosystem nac wedi sicrhau budd amgylcheddol mesuradwy.
Câr-y-Môr yn cyfrannu arbenigedd mewn ffermio môr
Mae Câr-y-Môr, fferm adfywiol sy’n tyfu gwymon a physgod cregyn ar arfordir Sir Benfro, yn cefnogi cam nesaf y gwaith.
Dywedodd ei rheolwr gyfarwyddwr, Owain Haines, fod sylfaenydd Barti, Jonathan Williams, hefyd yn un o aelodau sefydlu a buddsoddwyr Câr-y-Môr.
Mae’r fferm yn gosod rhaffau prawf ar ei fferm fôr tair hectar yn Swnt Dewi, lle mae gwymon sydd wedi ymsefydlu’n naturiol ac epil cregyn gleision eisoes wedi dechrau tyfu ar y rhaffau. Mae’r tîm yn bwriadu monitro’r twf a chyfrifo faint o garbon sy’n cael ei ddal.
Bydd yr ymchwil hefyd yn archwilio beth sy’n digwydd pan fydd y deunyddiau naturiol sy’n cynnal y cynefinoedd yn dirywio. Bydd deall oes y strwythurau a’u heffeithiau dros amser yn helpu i benderfynu a allai’r dull fod yn ddefnyddiol y tu hwnt i’r safle profi gwreiddiol.
A allai’r syniad ymestyn y tu hwnt i Sir Benfro?
Mae Barti wedi mynegi uchelgais i archwilio’r dull mewn mannau eraill ar hyd arfordir Cymru, gan gynnwys gogledd Cymru. Byddai unrhyw ddefnydd ehangach yn dibynnu ar ganfyddiadau’r gwaith sy’n mynd rhagddo, lleoliadau addas ac argaeledd partneriaid priodol.
Mae gan y prosiect gysylltiad â sector bwyd a diod Cymru am ei fod yn dod â brand diodydd arfordirol a busnes sy’n tyfu gwymon a physgod cregyn ynghyd. Mae rym sbeislyd Barti yn cynnwys gwymon lawr a gasglwyd â llaw ar arfordir Sir Benfro, tra bo gwaith Câr-y-Môr yn canolbwyntio ar gynhyrchu bwyd môr.
Bydd y cam nesaf yn helpu i sefydlu a ellir troi’r arsylwadau cynnar yn ddull gwydn y gellir ei ailadrodd i gefnogi cynefinoedd morol ar hyd arfordir Cymru.
