Mae bwyd traddodiadol Cymru yn llawer mwy amrywiol nag y mae llawer o bobl yn sylweddoli. Er bod ffefrynnau fel cacennau cri, cawl a chaws pôb Cymreig yn adnabyddus, mae Cymru hefyd yn enwog am gig oen a chig eidion o’r radd flaenaf, cawsiau sydd wedi ennill gwobrau, bwyd môr rhagorol, diodydd crefft a chymuned ffyniannus o gynhyrchwyr bwyd annibynnol.
Mae canrifoedd o draddodiadau ffermio, pysgota a phobi wedi helpu i lunio bwyd sydd wedi’i seilio ar gynhwysion lleol o ansawdd yn hytrach na ryseitiau cymhleth. Heddiw, mae’r traddodiadau hynny’n cyd-fynd â chenhedlaeth gyffrous o gynhyrchwyr sy’n parhau i arloesi wrth ddathlu treftadaeth Cymru.
P’un a ydych yn cynllunio ymweliad â Chymru, yn ymchwilio i fwyd traddodiadol Cymru neu’n chwilio am fwydydd newydd i roi cynnig arnynt, mae’r canllaw hwn yn edrych ar y seigiau, y cynhwysion a’r cynhyrchion sydd wedi helpu i ddiffinio bwyd Cymru.
Beth sydd yn y canllaw hwn
Ateb cyflym: Pa fwyd y mae Cymru’n adnabyddus amdano?
Beth sy’n gwneud bwyd Cymru yn unigryw?
Seigiau sawrus traddodiadol Cymru
Cawl – saig genedlaethol Cymru
Caws pôb Cymreig
Selsig Morgannwg
Bara lawr
Tatws Pum Munud
Tatws Popty
Ffagodau a phys
Cocos
Bwyd a luniwyd gan ddyfeisgarwch
Cacennau cri
Bara brith
Bara traddodiadol Cymru
Pwdinau traddodiadol Cymru
Ateb cyflym: Pa fwyd y mae Cymru’n adnabyddus amdano?
Mae Cymru’n fwyaf adnabyddus am seigiau traddodiadol gan gynnwys cawl, caws pôb Cymreig, cacennau cri, bara brith, bara lawr a selsig Morgannwg. Mae’r wlad hefyd yn enwog am gynhyrchu Cig Oen Cymru (PGI) a Chig Eidion Cymru (PGI) o ansawdd uchel, cawsiau crefft, bwyd môr o’i harfordir helaeth, a nifer cynyddol o gynhyrchion bwyd a diod sy’n cael eu cydnabod yn rhyngwladol.
Mae diwydiant bwyd Cymru yn cyfuno traddodiadau canrifoedd oed ag arloesedd modern. Ochr yn ochr â ryseitiau hanesyddol sydd wedi’u trosglwyddo drwy’r cenedlaethau, mae Cymru’n gartref i ddistyllfeydd sydd wedi ennill gwobrau, bragdai crefft, siocledwyr, becws a chynhyrchwyr bwyd arbenigol sy’n allforio cynhyrchion ledled y byd.
Beth sy’n gwneud bwyd Cymru yn unigryw?
Fel pob bwyd cenedlaethol, mae bwyd Cymru wedi’i lunio gan ei daearyddiaeth, ei hinsawdd a’i hanes.
Gyda mynyddoedd yn gorchuddio rhan helaeth o’r wlad, dyffrynnoedd afonydd ffrwythlon, mwy na 1,680 milltir (2,700 cilometr) o arfordir a thraddodiad amaethyddol hir, mae Cymru wedi datblygu bwyd sy’n seiliedig ar wneud y defnydd gorau o gynhwysion sydd ar gael yn lleol.
Yn hanesyddol, roedd llawer o gymunedau wedi’u hynysu oddi wrth ei gilydd, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig. Roedd teuluoedd yn aml yn dibynnu ar gynhwysion y gallent eu cynhyrchu eu hunain neu eu cael yn lleol, gan gynnwys cig oen, cig eidion, cynhyrchion llaeth, ceirch, llysiau gwraidd a bwyd môr. O ganlyniad, mae coginio traddodiadol Cymru yn rhoi pwyslais mawr ar ryseitiau syml sy’n gadael i ansawdd y cynhwysion ddisgleirio.
Roedd treftadaeth ddiwydiannol y wlad hefyd yn chwarae rhan. Roedd angen prydau swmpus, fforddiadwy ar gymunedau glofaol a allai fwydo teuluoedd mawr ar ôl sifftiau hir o dan y ddaear. Daeth seigiau fel cawl yn brif fwydydd oherwydd eu bod yn faethlon, yn economaidd ac yn hawdd eu haddasu yn ôl pa lysiau a chig oedd ar gael.
Heddiw, mae bwyd Cymru yn parhau i adlewyrchu’r gwerthoedd hynny wrth groesawu dylanwadau newydd. Mae cynhyrchwyr annibynnol yn cyfuno dulliau traddodiadol â thechnegau modern fwyfwy, gan greu cynhyrchion sy’n dathlu tarddiad Cymreig ac yn apelio at chwaeth gyfoes.
Seigiau sawrus traddodiadol Cymru
Mae coginio traddodiadol Cymru bob amser wedi’i seilio ar ymarferoldeb. Crëwyd llawer o seigiau mwyaf adnabyddus y wlad gan ddefnyddio cynhwysion fforddiadwy a oedd ar gael yn lleol, a allai fwydo teuluoedd a gwneud y defnydd gorau o gynnyrch tymhorol.
Er bod bwyd modern Cymru wedi dod yn fwyfwy amrywiol, mae’r ryseitiau clasurol hyn yn parhau wrth wraidd hunaniaeth goginiol Cymru ac yn dal i ymddangos mewn cartrefi, tafarndai, bwytai a chaffis ledled y wlad.
Cawl – saig genedlaethol Cymru
Os oes un saig sy’n cynrychioli bwyd traddodiadol Cymru orau, cawl yw honno.
Yn cael ei ystyried yn eang yn saig genedlaethol Cymru, mae cawl yn gawl neu’n stiw sy’n cael ei goginio’n araf ac a wneir yn draddodiadol â Chig Oen Cymru neu Gig Eidion Cymru, llysiau gwraidd a chennin. Mae gan bob teulu ei amrywiad ei hun, ond mae cynhwysion cyffredin yn cynnwys tatws, moron, rwden, winwns a phersli.
Yn hanesyddol, câi cawl ei baratoi mewn un potyn dros dân agored a’i fwyta dros sawl diwrnod. Câi’r cawl ei weini’n gyntaf yn aml, ac yna’r cig a’r llysiau fel ail gwrs. Roedd y dull economaidd hwn yn helpu teuluoedd i wneud y defnydd gorau o gynhwysion cyfyngedig wrth greu pryd swmpus a maethlon.
Er mai cig oen yw’r fersiwn fwyaf adnabyddus heddiw, efallai, roedd ryseitiau cynharach yn aml yn defnyddio bacwn neu gig eidion, yn dibynnu ar yr hyn oedd ar gael. Roedd y llysiau tymhorol hefyd yn amrywio drwy gydol y flwyddyn.
Heddiw, mae cawl yn parhau’n saig gyffredin ar fwydlenni ledled Cymru, yn enwedig yn ystod y misoedd oerach. Mae llawer o fwytai yn parhau i’w baratoi gan ddefnyddio Cig Oen Cymru (PGI) wedi’i gyrchu’n lleol, gan roi cyfle i ymwelwyr brofi un o seigiau mwyaf dilys y wlad.
Caws pôb Cymreig
Er gwaethaf ei enw Saesneg, nid yw Welsh rarebit yn cynnwys cwningen.
Yn hytrach, mae’n cynnwys bara wedi’i dostio gyda saws sawrus cyfoethog ar ei ben, wedi’i wneud yn bennaf o gaws wedi’i doddi, ac yn aml wedi’i gyfoethogi â mwstard, saws Worcestershire, cwrw ale neu stout, menyn a sesnin cyn cael ei grilio nes ei fod yn euraidd.
Mae’r saig wedi bodoli ers canrifoedd ac mae’n un o seigiau Cymreig enwocaf y byd. Er bod ei union darddiad yn dal i gael ei drafod, ymddangosodd cyfeiriadau at “Welsh rabbit” mor gynnar â’r ddeunawfed ganrif cyn i’r enw ddatblygu’n raddol yn Welsh rarebit.
Ei symlrwydd sy’n gyfrifol am ei phoblogrwydd. Mae caws o ansawdd uchel yn troi sleisen gyffredin o fara yn bryd cysurus y gellir ei fwynhau fel cinio ysgafn, saig gychwynnol neu swper.
Erbyn hyn, mae llawer o gogyddion yn paratoi caws pôb Cymreig gan ddefnyddio cawsiau crefft a gynhyrchir yng Nghymru, gan ychwanegu mwy o gymeriad rhanbarthol at y clasur oesol hwn.
Selsig Morgannwg
Yn wahanol i selsig porc traddodiadol, nid yw selsig Morgannwg yn cynnwys cig.
Yn tarddu o sir hanesyddol Morgannwg, mae’r selsig llysieuol hyn yn cael eu gwneud o gaws, briwsion bara, cennin a pherlysiau cyn cael eu gorchuddio â briwsion bara a’u ffrio nes eu bod yn grimp.
Credir bod ryseitiau cynnar wedi defnyddio caws Morgannwg, math o gaws a ddiflannodd i raddau helaeth yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Heddiw, defnyddir caws Caerffili neu gawsiau Cymreig aeddfed eraill yn ei le yn gyffredin, gan gadw blas nodweddiadol y saig.
Ymhell cyn i goginio llysieuol ddod yn ffasiynol, roedd selsig Morgannwg yn dangos sut y gallai aelwydydd Cymru greu prydau boddhaol gan ddefnyddio cynhyrchion llaeth yn hytrach na chig. Maent yn parhau’n boblogaidd ledled Cymru ac yn ymddangos yn aml ar fwydlenni caffis a thafarndai.
Bara lawr
Un o fwydydd traddodiadol mwyaf nodedig Cymru yw bara lawr.
Er gwaethaf yr enw, nid yw’n cynnwys bara. Yn hytrach, cynhyrchir bara lawr drwy goginio gwymon bwytadwy yn araf – rhywogaethau Porphyra yn bennaf – nes iddo ffurfio past llyfn, gwyrdd tywyll.
Mae bara lawr wedi cael ei gynaeafu o arfordir Cymru ers canrifoedd ac mae wedi dod yn arbennig o gysylltiedig â De Cymru, lle caiff ei weini’n aml fel rhan o frecwast Cymreig traddodiadol gyda bacwn, cocos a blawd ceirch.
Mae’r gwymon yn naturiol gyfoethog mewn mwynau, ïodin a fitaminau, gan ei wneud yn faethlon ac yn rhan annatod o dreftadaeth arfordirol Cymru.
Er bod rhai ymwelwyr yn gweld ei olwg yn anarferol, mae blas umami cyfoethog bara lawr wedi arwain llawer o gogyddion cyfoes i’w gynnwys mewn seigiau modern, o ryseitiau bwyd môr i fara a theisennau crwst sawrus.
Tatws Pum Munud
Un o drysorau llai adnabyddus bwyd Cymru yw tatws pum munud, sy’n golygu “five-minute potatoes”.
Tarddodd y pryd swmpus hwn mewn un potyn yng Ngogledd Cymru ac mae’n cyfuno tatws, llysiau a chig wedi’i halltu fel bacwn neu ham, i gyd wedi’u sleisio’n denau i leihau’r amser coginio.
Mae cynhwysion nodweddiadol yn cynnwys tatws, winwns, moron a stoc, er bod ryseitiau’n amrywio rhwng aelwydydd. Mae popeth yn coginio gyda’i gilydd mewn padell fas, gan greu pryd cynhesol sy’n dangos dyfeisgarwch coginio cartref traddodiadol Cymru.
Er mai anaml y ceir tatws pum munud y tu allan i Gymru, mae’n parhau’n rhan bwysig o dreftadaeth goginiol y wlad ac yn dal i gael ei baratoi gan deuluoedd sydd wedi trosglwyddo ryseitiau drwy’r cenedlaethau.
Tatws Popty
Ffefryn arall sy’n seiliedig ar datws yw tatws popty, a ddisgrifir yn aml fel fersiwn Gymreig o gaserol tatws pob.
Mae’r saig yn cynnwys haenau o datws wedi’u sleisio gyda winwns a chig – cig oen neu gig eidion yn draddodiadol – cyn coginio popeth gyda’i gilydd yn araf nes ei fod yn dyner.
Yn wahanol i datws pum munud, sy’n coginio’n gymharol gyflym, mae blas tatws popty yn datblygu dros sawl awr yn y popty. Y canlyniad yw pryd hynod gysurus sy’n arbennig o addas ar gyfer yr hydref a’r gaeaf.
Mae ei boblogrwydd parhaus yn adlewyrchu pwysigrwydd tatws mewn cymunedau ffermio traddodiadol yng Nghymru, lle’r oedd cynhwysion rhad a swmpus yn sail i goginio bob dydd.
Ffagodau a phys
Er eu bod i’w cael mewn rhannau eraill o Brydain, mae ffagodau wedi bod yn gysylltiedig ers amser maith â rhannau o Dde Cymru, yn enwedig cyn-gymunedau glofaol.
Yn draddodiadol, cânt eu gwneud o friwgig porc ac offal wedi’u cymysgu â pherlysiau, briwsion bara a winwns, ac roeddent yn ffordd economaidd o sicrhau nad oedd unrhyw ran o’r anifail yn mynd yn wastraff.
Wedi’u gweini gyda phys, tatws stwnsh a grefi winwns gyfoethog, daeth ffagodau yn bryd pwysig i’r dosbarth gweithiol ledled y cymoedd diwydiannol.
Heddiw, mae llawer o gigyddion yn parhau i’w gwneud gan ddefnyddio ryseitiau traddodiadol, gan gadw elfen arall o hanes coginiol Cymru yn fyw.
Cocos
Mae cocos wedi cael eu cynaeafu o amgylch arfordir Cymru ers canrifoedd, yn enwedig ym Mae Caerfyrddin ac o amgylch Penrhyn Gŵyr.
Yn draddodiadol, mae’r pysgod cregyn bach hyn wedi cael eu casglu â llaw cyn cael eu coginio’n ysgafn a’u gwerthu’n ffres neu wedi’u cadw.
Efallai mai fel rhan o frecwast Cymreig traddodiadol gyda bara lawr a bacwn y mae cocos yn fwyaf adnabyddus, ond cânt eu mwynhau hefyd mewn saladau, platiau bwyd môr a seigiau pasta.
Mae hanes hir casglu cocos yn adlewyrchu pwysigrwydd arfordir Cymru wrth lunio dietau lleol a thraddodiadau bwyd.
Bwyd a luniwyd gan ddyfeisgarwch
Yr hyn sy’n uno’r seigiau traddodiadol Cymreig hyn yw nid moethusrwydd, ond dyfeisgarwch.
Datblygwyd y rhan fwyaf ohonynt gan gymunedau ffermio a glofaol a oedd yn dibynnu ar gynhwysion tymhorol, llysiau a dyfwyd gartref a chig neu gynhyrchion llaeth a gynhyrchwyd yn lleol. Datblygodd ryseitiau yn ôl yr hyn oedd ar gael i deuluoedd, gan arwain at fwyd a oedd yn faethlon, yn economaidd ac yn llawn cymeriad.
Er bod bwyd cyfoes Cymru yn parhau i ddatblygu, mae’r seigiau clasurol hyn yn dal yn ganolog i hunaniaeth y genedl. Cânt eu gweini mewn bwytai, eu paratoi yng ngheginau teuluoedd a’u dathlu mewn gwyliau bwyd ledled y wlad, gan sicrhau bod traddodiadau coginiol Cymru yn parhau i gael eu trosglwyddo o un genhedlaeth i’r nesaf.
Cacennau cri
Prin yw’r bwydydd sydd â chysylltiad agosach â Chymru na chacennau cri.
Fe’u gelwir yn Gymraeg yn picau ar y maen (“cakes on the stone”), ac yn draddodiadol cânt eu coginio ar faen pobi haearn bwrw yn hytrach na’u pobi mewn popty. Y canlyniad yw tu allan ychydig yn grimp a chanol meddal sydd wedi’i sbeisio’n ysgafn.
Gwneir cacennau cri clasurol gan ddefnyddio blawd, menyn, siwgr, ffrwythau sych, wyau a sbeis cymysg cyn taenu siwgr mân drostynt tra byddant yn dal yn gynnes.
Er mai’r rysáit draddodiadol yw’r un fwyaf adnabyddus o hyd, mae llawer o fecws modern yng Nghymru bellach yn cynhyrchu amrywiadau sy’n cynnwys darnau siocled, croen sitrws, taffi, ceirios neu gynhwysion tymhorol. Mae’r amrywiadau cyfoes hyn wedi helpu i gyflwyno cacennau cri i gynulleidfaoedd newydd wrth gadw cymeriad y rysáit wreiddiol.
Heddiw, cânt eu gwerthu mewn becws annibynnol, archfarchnadoedd, siopau fferm a chaffis ledled Cymru, ac maent yn parhau’n un o ddanteithion mwyaf adnabyddus y wlad.
Bara brith
Un o gonglfeini eraill traddodiad pobi Cymru yw bara brith, ac ystyr ei enw yn syml yw “speckled bread”.
Wedi’i wneud o does wedi’i gyfoethogi’n ysgafn, yn llawn ffrwythau sych wedi’u socian mewn te a sbeisys cynhesol, mae bara brith rhywle rhwng bara a chacen ffrwythau. Yn draddodiadol, caiff ei dorri’n dafelli trwchus a thaenir digon o fenyn arno, ac mae wedi cael ei fwynhau ers tro gyda phot o de.
Mae ryseitiau’n amrywio o ranbarth i ranbarth ac o deulu i deulu. Mae rhai yn defnyddio burum i greu torth ysgafnach, tra bod eraill yn dibynnu ar bowdr pobi i greu gwead mwy trwchus, tebyg i gacen.
Mae ei boblogrwydd parhaus wedi ysbrydoli dehongliadau modern, gyda chynhyrchwyr yn ymgorffori blasau bara brith mewn hufen iâ, siocledi, gwirodydd a phwdinau, gan gadw’r cyfuniad nodedig o ffrwythau a sbeisys sydd wedi diffinio’r dorth ers cenedlaethau.
Bara traddodiadol Cymru
Cyn i fecws masnachol ddod yn gyffredin, roedd llawer o aelwydydd Cymru yn pobi eu bara eu hunain.
Roedd ryseitiau rhanbarthol yn cynnwys torthau fferm, bara ceirch a chynhyrchion a gâi eu coginio ar feini pobi, gan adlewyrchu’r cynhwysion a oedd ar gael yn lleol. Roedd pobi yn aml yn ddefod wythnosol, gyda thorthau’n cael eu paratoi i fwydo teuluoedd drwy gydol yr wythnos.
Heddiw, mae becws crefft ledled Cymru yn parhau i adfywio technegau traddodiadol, gan ddefnyddio eplesu hir, blawd wedi’i falu’n lleol a dulliau crefft llaw i gynhyrchu bara â mwy o flas a gwead.
Mae’r adfywiad hwn wedi helpu i ailgysylltu defnyddwyr â thraddodiadau pobi Cymru, gan gefnogi tyfwyr grawn lleol a busnesau bwyd annibynnol.
Pwdinau traddodiadol Cymru
Ni fyddai unrhyw ganllaw i fwyd Cymru yn gyflawn heb sôn am bwdinau a danteithion melys poblogaidd y wlad.
Er mai cacennau cri a bara brith yw’r rhai mwyaf adnabyddus, efallai, mae gan Gymru hefyd draddodiad cyfoethog o bwdinau, pwdinau ffrwythau a chacennau dathlu.
Mae ryseitiau fel crempogau, pwdin reis, tarten afal, teisen lap a chacennau ffrwythau rhanbarthol wedi bod yn gyffredin mewn cartrefi yng Nghymru ers amser maith, gan ddefnyddio cynhwysion tymhorol a dyfwyd yn agos at y cartref yn aml.
Datblygodd llawer o bwdinau o gynhwysion sylfaenol syml o’r pantri, gan gynnwys blawd, menyn, wyau, llaeth a ffrwythau a dyfwyd yn lleol. Nid addurniadau cywrain sy’n gyfrifol am eu hapêl, ond blasau syml a chynefindra cysurus.
Mae becws crefft a chaffis heddiw yn parhau i ail-ddehongli’r clasuron hyn wrth aros yn driw i ryseitiau traddodiadol, gan sicrhau eu bod yn parhau’n rhan o ddiwylliant bwyd modern Cymru.
